Traceability (identyfikowalność) to zdolność organizacji do odtworzenia pełnej historii produktu, czyli odpowiedź na pytania jakie surowce zostały użyte, na jakiej maszynie, przez kogo, w jakim czasie i w jakich warunkach, oraz co stało się z wyrobem gotowym po opuszczeniu zakładu. Traceability co to oznacza od strony operacyjnej? Możliwość prześledzenia drogi produktu w obu kierunkach, od surowca do odbiorcy (traceability forward) i od reklamacji do źródła (traceability backward).

Tracing operacyjny, co to znaczy w kontekście codziennego zarządzania produkcją? To bieżące śledzenie produktu w toku procesu, czyli gdzie partia aktualnie się znajduje, jaki jest jej status, czy parametry procesu mieszczą się w normie. Tracing operacyjny co to znaczy dla kierownika zmiany? Odpowiedź na pytanie „teraz”, nie rekonstrukcja sprzed tygodnia.

Te dwa pojęcia wzajemnie się uzupełniają, ale pełnią różne role. Traceability bez Tracingu operacyjnego jest jak archiwum bez kontekstu, możesz odtworzyć historię, ale nie masz wglądu w to, co dzieje się na hali w tej chwili. Tracing operacyjny bez traceability to monitoring bez możliwości rozliczenia, co znaczy, że widzisz ruch, ale nie wiesz, skąd pochodzi i dokąd zmierza.

Dla Dyrektora Operacyjnego oba wymiary muszą działać równocześnie i być zasilane danymi z tego samego źródła, systemu MES, takiego jak Asiston Produkcja.

Traceability systems, jak działają w środowisku produkcyjnym? Traceability systems to systemy informatyczne, które rejestrują, powiązują i przechowują dane o każdym etapie procesu produkcyjnego w odniesieniu do konkretnej partii lub jednostki produktu. Brzmi prosto, ale diabeł tkwi w szczegółach. W środowisku przemysłowym traceability systems muszą obsługiwać co najmniej cztery warstwy danych jednocześnie:

1. Warstwa surowcowa, identyfikacja i powiązanie każdego surowca lub komponentu z partią produkcyjną. Każde przyjęcie materiału powinno generować zapis – numer LOT, dostawca, data ważności, certyfikat jakości. Bez tego pierwszego ogniwa cały łańcuch identyfikowalności jest niepełny.

2. Warstwa procesowa, rejestracja parametrów produkcji – temperatura, czas, prędkość, ciśnienie, operator, numer zlecenia, maszyna. Traceability w produkcji na tym poziomie pozwala przeprowadzić analizę przyczynową bez sięgania do papierowych kart, bo wszystko jest już zapisane w systemie.

3. Warstwa kontrolna, wyniki pomiarów jakościowych powiązane z partią. Odchylenia od normy powinny być flagowane automatycznie i przypisane do konkretnego wyrobu, zanim trafi dalej w proces.

4. Warstwa logistyczna, połączenie partii produkcyjnej z numerem palety, dokumentem WZ, odbiorcą, datą wysyłki. To ona umożliwia traceability czyli, śledzenie produktu po opuszczeniu zakładu.

Traceability systems bez integracji między tymi czterema warstwami dają złudne poczucie kontroli. Dane technicznie istnieją, ale nie składają się w spójną historię partii, i w momencie kryzysu okazuje się, że brakuje właśnie tego ogniwa, które byłoby najważniejsze.

Traceability w produkcji żywności podlega szczegółowym regulacjom unijnym, w tym Rozporządzeniu (WE) nr 178/2002 ustanawiającemu ogólne zasady prawa żywnościowego. Identyfikowalność żywności oznacza możliwość śledzenia każdego składnika produktu, co w języku operacyjnym przekłada się na wymóg rejestrowania każdego LOT-u surowca, każdej partii produkcyjnej i każdej dostawy do odbiorcy.

Traceability w produkcji żywności ma dwa odrębne wymiary. Pierwszy to wewnętrzna identyfikowalność żywności, powiązanie surowców z partiami produkcyjnymi wewnątrz zakładu, bez luk między poszczególnymi operacjami. Drugi to zewnętrzna identyfikowalność, możliwość wskazania, do których dokładnie odbiorców trafił produkt z danej serii, i w jakich ilościach.

Audyty IFS, BRC czy FSSC 22000 wymagają przedstawienia dokumentacji traceability w ciągu 4 godzin od żądania. Przy kilku zleceniach dziennie można próbować spełnić ten wymóg ręcznie. Przy kilkudziesięciu, bez systemu MES lub dedykowanego traceability system, staje się to po prostu niemożliwe do wykonania w wymaganym czasie.

Warto też pamiętać, że identyfikowalność żywności nie jest obowiązkiem wyłącznie producentów. Rozciąga się na całą sieć dystrybucji, co oznacza, że dane generowane przez producenta muszą być możliwe do przekazania w ustandaryzowanym formacie do partnerów logistycznych i handlowych, i to oni często weryfikują ten wymóg jako pierwsi.

Traceability logistyka to obszar, w którym dane produkcyjne muszą spotkać się z danymi magazynowymi i transportowymi, i to bez utraty ciągłości. Partia produkcyjna opuszczająca halę powinna być automatycznie powiązana z etykietą GS1 (SSCC/EAN), dokumentem WZ, numerem trasy i dostawcą transportu.

Traceability logistyka bez integracji systemu produkcyjnego MES z WMS oznacza w praktyce ręczne przepisywanie numerów partii na kolejnych etapach, a ręczne przepisywanie to najczęstsze źródło luk i błędów w historii produktu. Gdy reklamacja wpłynie od sieci handlowej, pytanie „z której produkcji pochodzi ten towar” musi być odpowiedzią systemu generowaną w ciągu sekund, nie efektem wielogodzinnych poszukiwań w arkuszach Excel i segregatorach.

MES traceability system to moduł lub funkcja systemu MES odpowiedzialna za rejestrację i powiązanie wszystkich zdarzeń produkcyjnych z konkretną partią lub jednostką produktu. W odróżnieniu od prostego systemu rejestracji zleceń, MES traceability system buduje zależności:

surowiec → operacja → parametry → kontrola → wyrób gotowy → wysyłka.

Każde ogniwo tego łańcucha jest zapisywane, powiązywane i dostępne do odtworzenia.

Identyfikowalność wyrobu w MES opiera się na kilku mechanizmach, które działają równolegle:

• Przypisanie LOT/SN, każda partia surowca i każdy wyrób gotowy otrzymuje unikalny identyfikator, rejestrowany przez system od momentu przyjęcia materiału do momentu wysyłki wyrobu.

• Powiązanie wielopoziomowe, MES tworzy drzewo genealogiczne produktu, które partie surowców weszły w skład danego zlecenia, które półprodukty zostały użyte na poszczególnych etapach, które operacje zostały wykonane i w jakiej kolejności.

• Rejestracja parametrów w czasie rzeczywistym, dane z maszyn, skanerów, wag i urządzeń kontrolnych są zapisywane automatycznie. To eliminuje zarówno ryzyko pominięcia wpisu, jak i ryzyko błędu przepisywania.

• Flagowanie odchyleń, jeśli parametr procesu wychodzi poza normę, system rejestruje zdarzenie i powiązuje je z partią, niezależnie od tego, czy operator zdążył zgłosić problem, czy nie.

MES traceability system różni się od arkusza Excel lub systemu ERP jedną zasadniczą rzeczą, rejestruje zdarzenia w warstwie wykonawczej, tam, gdzie produkcja faktycznie ma miejsce. ERP zarządza zleceniami i dokumentami, a MES zarządza całym procesem. To różnica, która ujawnia się dokładnie w momencie, gdy coś idzie nie tak.

Śledzenie produktu w MES obejmuje pełny cykl życia partii produkcyjnej. Dla Dyrektora Operacyjnego oznacza to dostęp do konkretnych odpowiedzi bez konieczności angażowania kilku działów i czekania na zebranie danych:

• Które partie surowca weszły w skład zlecenia nr X?
• Jakie były parametry procesu podczas produkcji serii Y?
• Który operator wykonał operację Z i o której godzinie?
• Czy na danej partii wykonano kontrolę jakości i z jakim wynikiem?
• Do których odbiorców trafił produkt z serii Y?

Śledzenie produktu w czasie rzeczywistym, czyli właśnie tracing operacyjny, daje dodatkowo wgląd w bieżący status partii – na jakim etapie jest zlecenie, czy nie ma opóźnień na którymś z gniazd i czy nie wystąpiły odchylenia wymagające interwencji.

Śledzenie produktu nabiera szczególnego znaczenia w sytuacjach kryzysowych, np. wycofanie produktu z rynku, reklamacja od dużego odbiorcy czy niezapowiedziany audyt. W tych momentach czas odpowiedzi systemu mierzy się w minutach, i tylko system może zapewnić, że te minuty wystarczą.

Identyfikowalność produktu to zdolność systemu do odtworzenia pełnej historii wyrobu w obu kierunkach czasowych. Identyfikowalność produktu forward odpowiada na pytanie gdzie trafił produkt z tej partii? Identyfikowalność produktu backward odpowiada zaś z czego i jak został wyprodukowany?

Żeby identyfikowalność produktu działała bez problemu, muszą być spełnione cztery warunki jednocześnie:

1. Unikalność identyfikatorów, każda partia surowca, półproduktu i wyrobu gotowego musi mieć jednoznaczny identyfikator (LOT, SN, SSCC). Bez tego historia jest nierozróżnialna między partiami.
2. Ciągłość zapisu, brak luk w historii partii na żadnym etapie procesu. Jeśli operacja nie jest zarejestrowana, identyfikowalność produktu jest niekompletna.
3. Powiązanie międzypartyjne, system musi wiedzieć, które partie surowców weszły w skład której partii wyrobu. To powiązanie jest sercem każdego drzewa genealogicznego produktu.
4. Dostępność danych, historia partii musi być możliwa do odtworzenia w czasie zbliżonym do rzeczywistego, nie po kilkugodzinnym przeszukiwaniu archiwum papierowego lub rozproszonych plików.

Identyfikacja produktu to przypisanie wyrobowi cech pozwalających go rozpoznać, takich jak numer artykułu, kod EAN, nazwa, parametry techniczne. Identyfikacja produktu odpowiada na pytanie czym ten produkt jest? Identyfikowalność produktu odpowiada zaś jak i skąd powstał?

W wielu firmach te dwa pojęcia są mylone, i to kosztowna pomyłka. Etykieta z kodem EAN to identyfikacja produktu, ale bez powiązania z LOT-em surowca i historią procesu nie daje żadnej identyfikowalności. Identyfikacja produktu bez traceability informuje, że wyrób istnieje i jak się nazywa, ale nie informuje, co się z nim działo, zanim trafił na paletę.

MES łączy oba wymiary, ponieważ każdy zarejestrowany wyrób ma zarówno identyfikację produktu (co to jest), jak i pełną identyfikowalność produktu (jak to powstało i co się z tym stało dalej).

Traceability RFID to zastosowanie technologii radiowej identyfikacji do automatycznego rejestrowania przepływu partii i jednostek produktów w procesie produkcyjnym i logistycznym. Tam, gdzie traceability RFID działa, eliminuje konieczność ręcznego skanowania i ręcznego rejestrowania zdarzeń, a to jeden z głównych powodów powstawania luk w historii produktu.

W kontekście traceability RFID wyróżnia się dwa obszary zastosowań:

• RFID w produkcji, znaczniki RFID przyczepione do pojemników, palet lub narzędzi pozwalają automatycznie rejestrować przemieszczenie partii bez angażowania operatora. Traceability RFID na poziomie produkcyjnym sprawdza się szczególnie tam, gdzie działa wiele równoległych zleceń o krótkich czasach cyklu, a ręczne skanowanie po prostu nie nadąża za tempem produkcji.

• RFID w logistyce, traceability RFID na bramkach wejściowych i wyjściowych magazynu automatycznie powiązuje partię produkcyjną z ruchem magazynowym. Zintegrowany z systemem WMS tworzy ciągłą historię przemieszczania produktu bez ręcznych interwencji.

Traceability RFID nie zastępuje systemu MES, tylko dostarcza mu dane. To MES nadaje tym danym kontekst procesowy i buduje historię partii. Traceability RFID bez warstwy systemowej MES lub WMS to wyłącznie informacja o ruchu, bez wiedzy o tym, co z produktem działo się podczas samej produkcji.

Traceability RFID ma też swoje ograniczenia, a koszt jego wdrożenia jest wyższy niż w przypadku kodów kreskowych, dodatkowo infrastruktura wymaga dostosowania, a produkty zawierające metal lub wodę wpływają na jakość odczytu. W środowiskach spożywczych traceability RFID bywa zastępowana kodami DataMatrix lub QR integrowanymi bezpośrednio z systemem MES, z podobnym efektem automatyzacji rejestracji.

Wartość dla organizacji wdrażającej MES traceability system:

• Kontrola ryzyka produktowego, szybka identyfikacja zakresu potencjalnej wady -które partie, którzy odbiorcy, ile jednostek, bez wielogodzinnego przeszukiwania dokumentów.
• Przygotowanie audytowe, dane do audytu IFS, BRC, ISO lub klienta korporacyjnego dostępne są w ciągu minut.
• Redukcja zakresu wycofań, precyzyjna identyfikowalność produktu pozwala wycofać tylko wadliwą partię.
• Analiza jakościowa bez papierologii, historia parametrów procesu dla każdej partii dostępna w systemie; korelacje między parametrami a wynikami kontroli widoczne są bez ręcznego łączenia danych z różnych miejsc.
• Spełnienie wymogów regulacyjnych, identyfikowalność żywności jest zgodna z Rozporządzeniem 178/2002, możliwość uczestnictwa w łańcuchach dostaw wymagających udokumentowanej traceability.
• Podstawa dla automatyzacji, pełna identyfikowalność produktu to warunek wstępny dla wdrożenia automatyzacji i robotyzacji. Maszyna, która nie wie, z czym ma do czynienia, nie może podejmować decyzji procesowych.

Kilka sygnałów, które w praktyce wskazują, że organizacja osiągnęła granicę możliwości obecnego podejścia:

• Audyt zewnętrzny wymagał odtworzenia historii partii i zajęło to więcej niż 2 godziny.
• Firma dostarcza do sieci handlowych wymagających dokumentacji identyfikowalności żywności lub identyfikowalności wyrobu jako warunek współpracy.
• Liczba równoległych zleceń produkcyjnych przekroczyła możliwości ręcznej rejestracji bez ryzyka błędów.
• Wystąpiła reklamacja, której źródła nie udało się jednoznacznie zlokalizować, co skutkowało wycofaniem szerszej partii niż było to konieczne.
• Planowane jest wdrożenie automatyzacji lub robotyzacji wymagające danych z warstwy procesowej jako wejścia do algorytmów decyzyjnych.
• Firma obsługuje klientów z segmentu automotive, farmaceutycznego lub spożywczego, gdzie traceability systems są warunkiem kwalifikacji dostawcy, a nie opcją.

Firmy, które poszukują rozwiązań w obszarze identyfikowalności produktu i śledzenia partii, coraz częściej wybierają systemy MES, które nie traktują traceability jako osobnego modułu doklejonego do reszty, ale jako podstawową warstwę rejestracji zdarzeń zintegrowaną z WMS i ERP od samego początku. Asiston Produkcja (MES) buduje identyfikowalność wyrobu jako element architektury systemu, od przyjęcia surowca, przez każdą operację produkcyjną, po powiązanie z wysyłką w Asiston WMS. Traceability RFID, kody kreskowe i DataMatrix mogą być integrowane jako nośniki identyfikacji zależnie od specyfiki zakładu.

Traceability w produkcji to dziś nie wybór, tylko warunek uczestnictwa w wymagających łańcuchach dostaw. Identyfikowalność produktu, zarówno wsteczna jak i do przodu, wymaga danych z warstwy procesowej, których ERP sam z siebie nie dostarcza. MES traceability system rejestruje każde zdarzenie produkcyjne, buduje drzewo genealogiczne partii i integruje te dane z systemem magazynowym i finansowym. Traceability RFID przyspiesza automatyzację rejestracji, ale wartość biznesowa identyfikowalności wynika z systemu i architektury danych, a nie z technologii etykiety. Organizacje, które w perspektywie dwóch, trzech lat planują wejście na rynki regulowane, wdrożenie automatyzacji lub uczestnictwo w audytowanych łańcuchach dostaw, muszą traktować śledzenie produktu jako warstwę systemową, nie jako procedurę dokumentacyjną. Firmy, które zbudują pełną identyfikowalność wyrobu wcześniej, zyskują przewagę, której nie da się nadrobić samą papierową dokumentacją w przeddzień audytu.